تصور کنید که در یک اتاق، چندین عامل دست به دست هم دادهاند تا دمای هوا به شدت بالا برود؛ اما همه انگشت اتهام را به سمت یک بخاری کوچک نشانه رفتهاند. این حکایت وضعیت امروز نظام بانکی در اقتصاد ایران است. با اوجگیری تورم و فشارهای معیشتی، نقدینگی سرگردان همواره به عنوان مقصر اصلی شناخته میشود و در پی آن، بانکها به عنوان متولیان تولید این نقدینگی، آماج انتقادات قرار میگیرند.
آیا واقعاً بانکهای خصوصی و دولتی به تنهایی مسئول وضعیت نامناسب اقتصادی هستند؟ آیا آنها عامل اصلی خلق تورم و نقدینگی لجامگسیختهاند، یا صرفاً بخشی از یک سیستم پیچیده و گاه بیمار؟ رئیس کانون بانکهای خصوصی اخیراً با طرح این پرسشها، تأکید کرده است که نباید بار تمام مشکلات ساختاری و کلان اقتصادی کشور بر دوش نظام بانکی گذاشته شود.
با خواندن این خبر، شما درک عمیقی از نقش بانکها در مشکلات اقتصادی خواهید داشت و یاد میگیرید چگونه میان سیاستهای پولی بانک مرکزی و عملکرد تسهیلاتدهی بانکها تفکیک قائل شوید.
آیا بانکها مقصر اصلی مشکلات اقتصادی هستند؟ نقدینگی و ریشههای تورم
یکی از موضوعات محوری که در محافل اقتصادی به شدت مورد بحث قرار میگیرد، مسئولیت بانکها در قضیه نقدینگی است. بسیاری معتقدند که تسهیلاتدهی بدون پشتوانه یا خلق پول توسط بانکها، اصلیترین سوخت موتور تورم را تأمین میکند. اما دیدگاه مسئولان بانکی متفاوت است.
بر اساس گزارشی که در اوکی صنعت منتشر شد، رئیس کانون بانکهای خصوصی اظهار داشت که تمرکز صرف بر بانکها به عنوان عامل تورم، انحراف از مسائل کلانتر است. او تأکید کرد که بخش خصوصی بانکی، تنها یک بازیگر در صحنه بزرگتر اقتصاد است و نباید نقش عوامل زیر را نادیده گرفت:
- بدهیهای سنگین دولت: یکی از بزرگترین چالشهای نظام بانکی، مطالبات و بدهیهای کلان دولت به بانکها است که خود باعث ایجاد ناترازی در ترازنامه بانکی میشود.
- سیاستهای مالی دولت: کسری بودجههای ساختاری و تأمین مالی آنها از طریق سیستم بانکی یا بانک مرکزی، عامل اصلی خلق پایه پولی و در نتیجه افزایش نقدینگی است.
- محیط پرریسک اقتصادی: ریسک بالای اعتباری و عدم قطعیت در سیاستها، تمایل بانکها برای اعطای تسهیلات بلندمدت به بخش تولید را کاهش میدهد.
ناترازی و ضرورت اصلاحات ساختاری
بحث ناترازی بانکی، که به زبان ساده یعنی تفاوت میان داراییها و تعهدات، از جمله مشکلات ریشهای است که مستقیماً به بانکها برمیگردد. اگرچه عملکرد برخی از بانکها در این زمینه قابل نقد است، اما فشار بیرونی برای اعطای تسهیلات تکلیفی و عدم بازپرداخت مطالبات دولتی، این ناترازی را تشدید میکند. اینجاست که مدیریت نقدینگی به یک چالش چندوجهی تبدیل میشود.
سیاستهای پولی و بدهیهای دولت؛ دو روی سکه چالشهای بانکی
نمیتوان از نقش بانکها صحبت کرد و بانک مرکزی را نادیده گرفت. بانک مرکزی به عنوان نهاد ناظر بر سیاستهای پولی، ابزارهای کنترلی متعددی از جمله نرخ ذخیره قانونی و نرخ بهره بینبانکی را در اختیار دارد.
تسهیلات بانکی و بخش تولید: شکاف اعتماد
یکی از انتقادات پرتکرار به بانکها این است که آنها به جای هدایت منابع به سمت تولید، منابع را در بازارهای غیرمولد یا سوداگرانه قفل میکنند. رئیس کانون بانکهای خصوصی در این خصوص توضیح میدهد که:
بانکها به دلیل مقررات و همچنین حفظ منافع سپردهگذاران، باید ریسک اعطای تسهیلات را به حداقل برسانند.
اوکی صنعت گزارش میدهد که در محیطی که بخش تولید با مشکلات جدی در زمینه فروش، تأمین مواد اولیه و قوانین متغیر روبروست، اعطای تسهیلات به این بخش برای بانکها پرمخاطره است. راه حل این است که ابتدا محیط کسبوکار ایمن و قابل پیشبینی شود تا بانکها با اطمینان بیشتری وارد میدان حمایت از تولید شوند.
پیشنهادات کلیدی برای کاهش نقش منفی بانکها در اقتصاد
برای خارج کردن بانکها از کانون اتهام و تبدیل آنها به بازوی توسعه اقتصادی، لازم است اقدامات زیر در سطح کلان انجام پذیرد:
- استقلال بانک مرکزی: تقویت استقلال بانک مرکزی برای اعمال قاطعانه سیاستهای پولی و عدم تأثیرپذیری از نیازهای مالی کوتاهمدت دولت.
- تغییر شیوه تأمین مالی کسری بودجه: دولت باید به جای فشار بر نظام بانکی، به سمت اصلاح ساختار مالیاتی و فروش داراییها برای جبران کسری بودجه حرکت کند.
- اصلاح نرخ سود: تعیین نرخ سود منطقی و واقعی، که هم به نفع تولیدکننده باشد و هم سپردهگذار را متضرر نسازد، میتواند به مدیریت نقش بانکها در اقتصاد کمک شایانی کند.
جمعبندی: فراتر از تقصیر
در نهایت، اگرچه نظام بانکی به ویژه در بخش ناترازی و مدیریت داراییها نیازمند اصلاحات جدی است، اما نباید فراموش کرد که آنها قربانی تصمیمات کلان اقتصادی، کسری بودجه دولتها و نوسانات محیط کسبوکار نیز هستند. بانکها مقصر «همه» مشکلات نیستند، بلکه جزئی از یک سیستم هستند که نیازمند ترمیم کامل است.
امشب یکی از نکاتی که یاد گرفتید (مثلاً نحوه اثرگذاری بدهی دولت بر ناترازی بانکی) را در بحثهای اقتصادی خود به کار ببرید و فردا نتیجهاش را بررسی کنید. با دید باز به موضوع نقش بانکها در تورم و نقدینگی بنگرید.
لینکهای مهم اوکی صنعت