وقتی صحبت از سلامت جامعه و سبد غذایی خانوار به میان میآید، گرانی شیر و لبنیات موضوعی حیاتی است. آمارها نشان میدهد که مصرف سرانه این محصولات در سالهای اخیر روندی نزولی داشته است؛ تناقضی تلخ میان اهمیت غذایی و توان اقتصادی مردم. در ماههای اخیر، با بروز بحرانهایی نظیر تب برفکی در برخی مناطق، سادهترین تحلیل این بوده است که افزایش قیمتها صرفاً ناشی از کاهش عرضه شیر خام بهدلیل بیماری دام است. اما این تنها بخش کوچکی از حقیقت است.
به عنوان یک خبرنگار صنعت، باید بگوییم که افزایش قیمت لبنیات، مانند یک کوه یخی، بخش اعظمش زیر آب عوامل ساختاری پنهان شده است. این معضل، ریشه در اقتصاد کلان، هزینههای سرسامآور تولید و مشکلات زنجیره تأمین دارد که در تمام فصول سال، نه فقط زمان بحرانها، بر دوش تولیدکننده و مصرفکننده سنگینی میکند.
با خواندن این خبر، شما درک عمیقی از عوامل ریشهای گرانی شیر و لبنیات خواهید داشت و یاد میگیرید چگونه این نوسانات را در تحلیلهای اقتصادی و تصمیمگیریهای خرید خود بهکار بگیرید.
ریشههای پنهان گرانی شیر و لبنیات: فراتر از سلامت دام
بسیاری از تحلیلگران و سیاستگذاران معتقدند که حتی اگر بیماریهای دامی کنترل شوند، ساختار هزینهای صنعت لبنیات به گونهای است که فنر قیمتها همیشه در حالت فشرده باقی میماند. این فشار ناشی از سه عامل اصلی است که ارتباط مستقیمی با نرخ ارز و سیاستهای یارانهای دارد.
تاثیر مستقیم قیمت نهادههای دامی بر بهای تمامشده
بزرگترین سهم در بهای تمامشده تولید شیر خام، مربوط به خوراک دام است. تغییرات نرخ ارز، قیمت جهانی سویا و ذرت، و تخصیص سهمیه ارز ترجیحی، مستقیماً بر روی جیب دامدار و به تبع آن، بر قیمت نهایی شیر تأثیر میگذارد. وقتی قیمت نهادهها (مانند کنجاله سویا) ۲۰ درصد افزایش مییابد، دامدار چارهای جز افزایش قیمت شیر خام ندارد تا از ورشکستگی جلوگیری کند. بنابراین، هر زمان که نرخ ارز یا قیمتهای جهانی صعودی میشود، انتظار گرانی لبنیات را باید داشت.
سهم حمل و نقل و انرژی در هزینههای تولید
لبنیات کالایی با ماندگاری پایین است و نیازمند زنجیره سرد مطمئن است. این مسئله به معنای مصرف بالای انرژی (برق و گازوئیل) است. کارخانجات لبنی برای پاستوریزاسیون و نگهداری، و همچنین ناوگان حملونقل برای جابهجایی شیر خام از مزارع به کارخانهها، هزینههای سنگینی را متحمل میشوند. هرگونه افزایش در قیمت سوخت یا تعرفههای برق صنعتی، بلافاصله خود را در قیمت بطری شیر روی قفسه فروشگاهها نشان میدهد.
چالشهای ساختاری صنعت لبنیات و نقش واسطهها
اگر دامدار با قیمت پایین شیر خام را میفروشد و مصرفکننده آن را با قیمت بسیار بالا میخرد، فاصله میان این دو نقطه، محلی است که مشکلات ساختاری و ناکارآمدیهای سیستم خود را نشان میدهند.
نرخ سود تسهیلات بانکی و سرمایه در گردش
صنعت لبنیات به شدت نیازمند سرمایه در گردش بالاست. تأمین به موقع مواد اولیه، پرداخت دستمزدها و نگهداری تجهیزات، نیازمند نقدینگی است. نرخ سود تسهیلات بانکی بالا، باعث میشود که تولیدکنندگان مجبور به انتقال این هزینههای مالی سنگین به مصرفکننده نهایی شوند. این چرخه، فشار مضاعفی بر تولید و بازار وارد میکند.
سیستم توزیع ناکارآمد و حاشیه سود بالا
یکی از معضلات دیرین صنعت، توزیع چند لایه و پرهزینه است. در بسیاری از موارد، شبکه دلالان و واسطهها با ایجاد گلوگاههای ساختگی، حاشیه سود اصلی را به خود اختصاص میدهند. کارخانجات برای رقابت در بازار، مجبورند هزینه بازاریابی و توزیع سنگینی بپردازند که این هزینه نیز به قیمت نهایی اضافه میشود. بر اساس گزارشهای منتشر شده در اوکی صنعت، بهبود زیرساختهای لجستیکی و حذف واسطههای غیرضروری از زنجیره تأمین، میتواند تا حد زیادی قیمت تمامشده را برای مصرفکننده تعدیل کند.
نقش تب برفکی و سایر بحرانهای دامپروری در نوسانات کوتاهمدت
بحرانهایی مانند تب برفکی یا آنفولانزای فوق حاد پرندگان (در صنایع وابسته)، اگرچه محرکهای اصلی گرانی نیستند، اما نقش کاتالیزور را ایفا میکنند. کاهش موقت تولید شیر به دلیل قرنطینه یا تلفات دامها، منجر به شوک عرضه در بازار میشود. این شوک، بهانهای به دست توزیعکنندگان میدهد تا قیمتها را افزایش دهند. اما نکته مهم این است که وقتی قیمتها به دلیل یک بحران موقت افزایش یافت، به دلیل مقاومت بازار و وجود همان ریشههای ساختاری (نهاده و انرژی)، به ندرت به سطح قبلی بازمیگردد و در همان سطح جدید تثبیت میشود.
خلاصه و چشمانداز آینده
گرانی شیر و لبنیات پدیدهای چندوجهی است که صرفاً با کنترل یک بیماری یا تخصیص ارز کوتاهمدت حل نمیشود. این معضل نیازمند اصلاح ساختار تأمین نهادهها، تثبیت نرخ ارز، بهبود کارایی انرژی در واحدهای تولیدی و مهمتر از همه، شفافسازی و بهینهسازی شبکه توزیع است. تا زمانی که وابستگی به نهادههای وارداتی با ارز متغیر بالا باشد، فنر قیمتها آماده پرش باقی خواهد ماند.
اگر در این صنعت فعال هستید، مدیریت ریسک زنجیره تامین (نهاده و انرژی) را در اولویت قرار دهید. اگر مصرفکننده هستید، آگاهی از این عوامل به شما قدرت میدهد تا مطالبات خود را از سیاستگذاران با دقت بیشتری مطرح کنید. امشب یکی از نکاتی که یاد گرفتید (مانند بررسی ارتباط قیمت دلار و نهاده) را در تحلیلهای روزمره خود اجرا کنید و فردا تأثیر آن را بر درک خود از بازار بررسی کنید.
لینکهای مهم اوکی صنعت