تصور کنید در نیمهشب، کودکتان تب دارد و وقتی به دنبال داروی آنتیبیوتیک میگردید، نه تنها داروخانه خالی است، بلکه روز بعد متوجه میشوید همان داروی داخلی در بازار آزاد یا کانالهای غیررسمی با قیمتی سه تا چهار برابر به فروش میرسد. این یک سناریوی روزمره برای میلیونها ایرانی است. درحالیکه دولتها و مسئولان، عامل اصلی کمبودها و متعاقباً افزایش قیمت دارو را به گردن «قاچاق» میاندازند، تحلیلگران صنعت دارویی معتقدند که این قاچاق، بیش از آنکه علت باشد، بهانهای برای پنهان کردن نقصهای ساختاری و سوءاستفادههای سیستمی است. آیا واقعاً قاچاق، تنها دلیل ناتوانی ما در تأمین دارو با قیمت عادلانه است، یا این پدیده، ابزاری در دست سودجویان برای گرانسازی است؟
با خواندن این خبر، شما درک عمیقی از مکانیسم پنهان افزایش قیمت دارو خواهید داشت و یاد میگیرید چگونه این معضل ملی را درک کرده و مطالبات صحیحی از مسئولین داشته باشید.
قاچاق دارو و افزایش قیمت: معادلاتی که برعکس میشوند
«قاچاق دارو» معمولاً به دو صورت اصلی رخ میدهد: خروج داروهای یارانهای و حیاتی از کشور برای فروش در بازارهای خارجی (به دلیل اختلاف نرخ ارز) و ورود داروهای تقلبی یا بیکیفیت از طریق مرزها. نکته کلیدی اینجاست که در سالهای اخیر، تمرکز رسانهها و نهادهای نظارتی بر قاچاق خروجی بوده است؛ پدیدهای که بهسرعت به توجیهی برای ناکارآمدیهای داخلی تبدیل میشود.
بازار سیاه: سوخترسان کمبود و گرانی
وقتی داروهای تولید داخل که با ارز ترجیحی و یارانههای سنگین تولید شدهاند، بهصورت عمده از مرزها خارج میشوند، یک خلأ عمیق در بازار داخلی ایجاد میشود. این خلأ بلافاصله توسط شبکههای دلالی پر میشود که داروهای باقیمانده یا داروهای وارداتی با قیمتهای آزاد را با سودهای کلان به فروش میرسانند. متأسفانه، به جای تقویت سیستمهای رهگیری و نظارت، مسئولین اقدام به آزادسازی یا افزایش قیمت دارو میکنند تا به زعم خود، جذابیت قاچاق را کاهش دهند. اما نتیجه عملی این تصمیم، تحمیل فشار مضاعف بر مصرفکننده نهایی است.
- افزایش قیمت برای جبران هزینه جایگزینی داروهای قاچاق شده.
- توجیه عدم اختصاص ارز ترجیحی به بهانه جلوگیری از سوءاستفادههای آتی.
- کاهش دسترسی به داروهای حیاتی برای بیماران کمدرآمد.
نقش نقصهای زیرساختی در تشدید معضل
بر اساس گزارشهای متعددی که در طول سالیان متمادی در اوکی صنعت منتشر شده است، قاچاق گسترده صرفاً ناشی از چند کولبر مرزی نیست. بلکه نشاندهنده نقصهای جدی در سامانههای توزیع و رهگیری است. اگر داروی یارانهای در شبکه توزیع، شفافیت کامل داشت و در هر مرحله از تولید تا مصرف نهایی قابل رصد بود، امکان خروج گسترده از کشور به حداقل میرسید. بنابراین، قاچاق عملاً پردهای است که ناکارآمدی در مدیریت زنجیره تأمین را میپوشاند.
اقتصاد سیاسی قاچاق: چه کسانی از بهانه «افزایش قیمت دارو» سود میبرند؟
نمیتوان انکار کرد که شبکههای سازمانیافتهای وجود دارند که از قاچاق دارو سود میبرند، اما سود کلان دیگری در استفاده از قاچاق به عنوان توجیهی برای افزایش قیمتها وجود دارد. وقتی مسئله قاچاق برجسته میشود، افکار عمومی و نهادهای نظارتی از بررسی دقیق حاشیه سود شرکتهای دارویی و واسطهها غافل میشوند.
حجم تولید در برابر حجم قاچاق
نکته مهم اینجاست که در بسیاری از موارد، حجم قاچاق خروجی در برابر حجم کل تولید، رقم ناچیزی است. با این حال، همان حجم کم، دستاویزی برای آزادسازی قیمت کل بازار میشود. این مکانیسم باعث میشود تا شرکتهای دارویی بتوانند در سایه نگرانی از قاچاق، مجوزهای لازم برای افزایش قیمتها را بهراحتی اخذ کنند و درآمد خود را افزایش دهند، در حالی که بار اصلی این تصمیم بر دوش بیماران قرار میگیرد.
راهکارهای عملی برای مهار بازیگران بازار
مبارزه مؤثر با این معضل، نیازمند تمرکز بر اصلاحات ساختاری است، نه صرفاً مقابله با قاچاقچیان خُرد:
۱. اجرای فوری سیستمهای رهگیری دارویی (Track & Trace)
این سیستمها باید بهصورت لحظهای، هر بستهبندی دارو را از کارخانه تا داروخانه رصد کنند. در صورت خروج هر بستهای از شبکه رسمی، بلافاصله باید هشدار صادر شود.
۲. شفافیت در تخصیص و مصرف ارز
فهرست دقیق شرکتهایی که ارز دولتی برای واردات مواد اولیه دریافت کردهاند و همچنین قیمت نهایی فروش محصول آنها، باید برای عموم قابل دسترس باشد تا امکان سوءاستفادههای مالی از بین برود.
۳. تقویت نظارت بر داروخانههای مرزی
بسیاری از داروهای قاچاقشده، از طریق داروخانههایی که در شهرهای مرزی مستقر هستند و نظارت ضعیفی بر آنها وجود دارد، وارد شبکه قاچاق میشوند. نظارت مستمر و سختگیرانه بر خروجی این مراکز الزامی است.
نتیجهگیری: از متهم اصلی تا قربانی واقعی
قاچاق، معضل بزرگی است، اما بهانه قرار دادن آن برای افزایش قیمت دارو یک تصمیم استراتژیک از سوی کسانی است که میخواهند قیمتها را به نرخهای جهانی نزدیک کنند، بدون آنکه قدرت خرید مردم را در نظر بگیرند. تا زمانی که شفافیت در زنجیره تأمین دارویی وجود نداشته باشد و سیستمهای رهگیری قدرتمند اجرا نشوند، قاچاق همچنان به عنوان یک آدرس غلط، قیمتها را بالا خواهد برد و دسترسی به دارو را برای بیماران نیازمند دشوارتر خواهد کرد.
امشب یکی از نکاتی که یاد گرفتید (مثل بررسی دقیق منشأ کمبود داروی حیاتی در منطقه خود از طریق سامانههای اعلامی) را اجرا کنید و فردا نتیجهاش را بررسی کنید. آگاهی شما، اولین خط دفاعی در برابر این سوءاستفادههاست.
لینکهای مهم اوکی صنعت