تصور کنید کشوری با ذخایر معدنی متنوع و محصولات باغی ممتاز، درست در همسایگی شما قرار دارد؛ پتانسیلی عظیم که میتواند مواد اولیه مورد نیاز صنایع داخلی شما را با قیمتی ارزانتر تأمین کند. با این حال، سختگیریهای تعرفهای، محدودیتهای استانداردی و فرآیندهای پیچیده صدور مجوز تجاری، این ظرفیتهای اقتصادی را به حال تعلیق درآورده است. این چالش، چکیدهای از روابط تجاری ایران و افغانستان طی سه دهه گذشته است.
به گزارش اوکی صنعت، اگرچه افغانستان بازار صادراتی کلیدی برای ایران محسوب میشود، اما فقدان توازن در مبادلات، پایداری بلندمدت این روابط را تهدید میکند. برای فعالان اقتصادی که در آرزوی یک تجارت دوطرفه و پایدار هستند، موانع زیرساختی و قانونی، تبدیل به سدی بزرگ شده است.
با خواندن این خبر، شما درک عمیقی از ریشههای عدم توازن در تجارت ایران و افغانستان خواهید داشت، نقش حیاتی مرزهای مشترک (بهویژه میلک و چابهار) را خواهید شناخت و یاد میگیرید چگونه راهکارهای ارائه شده توسط متخصصان میتواند زمینه ساز یک جهش ترانزیتی کاربردی در منطقه شود.
چالش سهدههای در تجارت ایران و افغانستان: چرا توازن برقرار نشد؟
یک مسیر یکطرفه؛ آسیبپذیری روابط تجاری
عبدالحکیم ریگی – رئیس اتاق مشترک ایران و افغانستان – در گفتوگو با اوکی صنعت تأکید میکند که علیرغم شکلگیری و توسعه روابط تجاری طی حداقل ۳۰ سال گذشته، این مبادلات بهطور سنتی فاقد تعادل بودهاند. این روابط عمدتاً بر صادرات از ایران به افغانستان متمرکز شده است.
ریگی هشدار میدهد که هرچند افغانستان یک بازار مهم برای محصولات ایرانی است، اما سطح واردات ایران از این کشور بسیار پایین مانده است و این «عدم توازن» آینده روابط تجاری را بهشدت آسیبپذیر میکند. تجارت یک مسیر دوطرفه است و اگر این اصل رعایت نشود، پایداری مبادلات در بلندمدت دچار اختلال خواهد شد. این موضوع یک نگرانی جدی در زمینه سیاستگذاریهای تجارت ایران و افغانستان محسوب میشود.
موانع اداری و تعرفهای، سد راه واردات
با وجود پتانسیل عظیم افغانستان در تأمین مواد اولیه ارزان، موانع بوروکراتیک، این فرصتها را از دست ایران خارج کرده است. ریگی با اشاره به کالاهای با ظرفیت ورود بالا، توضیح میدهد:
- مواد معدنی: ذخایر غنی و متنوع.
- محصولات کشاورزی و باغی: از جمله خشکبار و میوههای ممتاز.
- محصولات دامی: اقلام باکیفیت و رقابتی.
به عقیده او، حذف موانع زائد و تعرفههای گمرکی سختگیرانه ضروری است تا واردات ایران از افغانستان رشد کرده و توازن تجاری به نفع هر دو کشور اصلاح شود.
شاهراههای حیاتی: میلک و چابهار، کلید جهش ترانزیتی
فراتر از مسائل تعرفهای، زیرساختهای ترانزیتی، بهویژه در مناطق مرزی، نقش محوری در تعیین حجم مبادلات دارند. دو نقطه حیاتی در این معادله، مرز میلک و بندر چابهار هستند.
مرز میلک؛ فعال اما نیازمند زیرساختهای فوری
مرز میلک پتانسیل تبدیل شدن به شاهراه تجارت منطقهای را دارد و میتواند افغانستان را به بندر اقیانوسی چابهار متصل کند. با این حال، به گفته رئیس اتاق مشترک، این مرز هنوز فاصله زیادی تا تبدیل شدن به یک گذرگاه استاندارد بینالمللی دارد. زیرساختهای پایانهای و مرزی در میلک مطلوب نیست.
اقدامات ضروری برای فعالسازی کامل مرز میلک عبارتند از:
- تسریع در احداث پل دوم.
- تجهیز مرز به دستگاههای ایکسری برای افزایش امنیت و سرعت.
- فعالیت ۲۴ ساعته برای تسهیل عبور و مرور و کاهش ترافیک.
- حل موانع مرزبانی و گمرکی.
اهمیت ژئوپلیتیکی مسیر میلک – چابهار
از منظر ژئوپلیتیکی، مسیر میلک – چابهار برای افغانستان که کشوری محصور در خشکی است و با چالشهایی در دسترسی به بنادر پاکستان روبهروست، بهترین گزینه برای رسیدن به آبهای آزاد است. توسعه این مسیر، نهتنها منافع اقتصادی ایران را از طریق درآمدهای ترانزیتی افزایش میدهد، بلکه جایگاه منطقهای کشور را نیز بهشدت تقویت میکند.
چابهار؛ فرصت طلایی ترانزیت منطقهای
بندر چابهار، فرصت طلایی ایران برای نقشآفرینی مؤثر در ترانزیت منطقه و مسیرهای بینالمللی است. فعالان اقتصادی افغانستان علاقه زیادی به افزایش سطح مناسبات با ایران دارند، زیرا زیرساختهای جادهای و بنادر ایران نسبت به سایر همسایهها از کیفیت بالاتری برخوردارند.
متأسفانه، این بندر استراتژیک کمتر از ظرفیت واقعی خود استفاده کرده است و نیازمند اقدامات زیرساختی کلان است؛ از جمله سرمایهگذاری بیشتر، تکمیل خطوط ریلی متصلکننده و ایجاد مراکز بزرگ لجستیک.
راهکارهای عملی برای پایداری تجارت ایران و افغانستان
تأسیس بارانداز بزرگ و هاب لجستیک در سیستان
یکی از مهمترین پیشنهادها برای مدیریت حجم روزافزون مبادلات و استفاده بهینه از ظرفیت ترانزیتی، ایجاد یک هاب بزرگ لجستیکی است. ریگی بر لزوم تشکیل یک بارانداز بزرگ در منطقه آزاد سیستان تأکید میکند. این بارانداز باید بهعنوان پشتیبان بندر چابهار عمل کند تا امکان انبارداری محمولههای صادراتی از افغانستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی فراهم شود. این اقدام نه تنها به تسهیل مبادلات کمک میکند، بلکه زابل را نیز به یک هاب ترانزیتی منطقهای تبدیل خواهد کرد.
ضرورت اتصال ریلی: جهش در حجم مبادلات
جهش واقعی در حجم تجارت ایران و افغانستان تنها با تکمیل زیرساختهای ریلی محقق میشود. ریگی تصریح میکند که اگر شاخهای از خط ریلی چابهار – مشهد به مرز میلک نیز کشیده شود، سرعت و حجم مبادلات ایران با افغانستان و آسیای مرکزی بهطور چشمگیری افزایش خواهد یافت و مسیر ترانزیتی کشور به معنای واقعی کلمه متحول خواهد شد.
نتیجهگیری و اقدام عملی
مرور سه دهه تجارت میان ایران و افغانستان نشان میدهد که عدم توازن و تمرکز صرف بر صادرات، اصلیترین تهدید برای پایداری روابط تجاری است. در حالی که ذخایر عظیم افغانستان و موقعیت ژئوپلیتیکی مرز میلک و بندر چابهار، فرصتی بینظیر برای تبدیل شدن ایران به قطب ترانزیت منطقهای فراهم کرده است، این پتانسیل با موانع تعرفهای، پیچیدگیهای اداری و ضعف زیرساختهای مرزی خنثی شده است.
اصلاح این مسیر، نیازمند تصمیمگیریهای شجاعانه در حذف مقررات زائد، سرمایهگذاری فوری در توسعه مرز میلک و تأسیس هابهای لجستیکی در منطقه آزاد سیستان است.
امشب، در مورد یکی از موانع تعرفهای که مانع واردات محصولات باکیفیت همسایه میشود فکر کنید و فردا پیشنهاد اصلاحی خود را به نهادهای ذیربط ارسال نمایید تا به عملی شدن وعدههای ترانزیتی کمک کنید.
لینکهای مهم اوکی صنعت